เมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2569 ดร.สุเทพ แก่งสันเทียะ ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ ได้ลงนามประกาศสำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการ เรื่อง จัดตั้ง “ศูนย์พิทักษ์สิทธิ เสรีภาพ และความปลอดภัย ของกระทรวงศึกษาธิการ” หรือ “ศพส.” อย่างเป็นทางการ เพื่อเป็นหน่วยงานกลางของกระทรวงศึกษาธิการในการคุ้มครอง ป้องกัน ส่งเสริม และพิทักษ์สิทธิ เสรีภาพ รวมถึงความปลอดภัยทั้งทางร่างกายและจิตใจของผู้เรียน ครู คณาจารย์ และบุคลากรทางการศึกษา ทั้งนี้การจัดตั้งศูนย์ดังกล่าวเป็นไปตามนโยบายของ นายประเสริฐ จันทรรวงทอง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ที่มุ่งให้โรงเรียนและสถานศึกษาเป็น “พื้นที่ปลอดภัย” (Safe Zone) อย่างเป็นรูปธรรม โดยก่อนหน้านี้ได้มีการจัดทำโครงสร้างศูนย์และผ่านความเห็นชอบจากคณะทำงานที่เกี่ยวข้อง ก่อนออกประกาศจัดตั้งอย่างเป็นทางการ
ทั้งนี้ ศพส. จะสังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการ ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างฝ่ายกฎหมาย สหวิชาชีพ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พร้อมรับเรื่องร้องเรียน ร้องทุกข์ และแจ้งเหตุเกี่ยวกับการละเมิดสิทธิและเสรีภาพของผู้เรียน ครู คณาจารย์ และบุคลากรทางการศึกษา รวมถึงจัดทำฐานข้อมูล เฝ้าระวังสถานการณ์ และประสานหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อให้ความช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบ โดยโครงสร้างการทำงานภายในศูนย์แบ่งออกเป็น 4 กลุ่มงานหลัก ได้แก่ 1. กลุ่มงานป้องกันและพัฒนาผู้เรียน ทำหน้าที่วางมาตรการด้านการส่งเสริม คุ้มครองและพิทักษ์สิทธิ ประสานเครือข่ายทั้งภายในและภายนอกกระทรวง ติดตามตรวจสอบสถานการณ์ที่อาจกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพ ตลอดจนเผยแพร่ความรู้ด้านสิทธิ หน้าที่ เสรีภาพ และหลักสิทธิมนุษยชน 2. กลุ่มงานระบบรับแจ้งเหตุ รับผิดชอบพัฒนาและบริหารระบบรับแจ้งเหตุด้านสิทธิ เสรีภาพ และความปลอดภัยให้สอดคล้องกับกฎหมาย ระเบียบ และมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง รวมถึงรับแจ้งเหตุและรายงานผลการดำเนินงานต่อคณะกรรมการพิทักษ์สิทธิฯ ซึ่งสอดรับกับแนวทางของ ศธ. ที่กำลังยกระดับช่องทางรับแจ้งเหตุและเชื่อมโยงระบบเข้าสู่ EduPass ในระยะต่อไป (OPEC ) 3. กลุ่มงานคุ้มครอง เยียวยา และดำเนินการทางวินัย มีอำนาจหน้าที่ตรวจสอบข้อเท็จจริง สืบสวน สอบสวน และรวบรวมพยานหลักฐานในกรณีที่มีการกล่าวหาว่ามีการละเมิดสิทธิและเสรีภาพ พร้อมคุ้มครองผู้เสียหาย พยาน ผู้ร้องเรียน หรือผู้ได้รับผลกระทบ ไม่ให้ถูกกลั่นแกล้งหรือคุกคามเพิ่มเติม ตลอดจนช่วยเหลือ เยียวยา ฟื้นฟู และให้คำปรึกษาทั้งด้านจิตใจ สังคม การศึกษา และสิทธิตามกฎหมาย และ 4. กลุ่มงานบริหารงานทั่วไป รับผิดชอบงานบริหาร งานสารบรรณ ธุรการ แผนงานและงบประมาณ การเงิน บัญชี พัสดุ บุคลากร ประชาสัมพันธ์ ตลอดจนติดตามประเมินและรายงานผลการดำเนินงานของศูนย์ในภาพรวม
นอกจากนี้ ประกาศดังกล่าวยังกำหนดให้มี ผู้อำนวยการศูนย์พิทักษ์สิทธิ เสรีภาพ และความปลอดภัย ของกระทรวงศึกษาธิการ เป็นผู้บังคับบัญชาข้าราชการ พนักงานราชการ และลูกจ้างภายในศูนย์ พร้อมรับผิดชอบการดำเนินงานทั้งหมดของ ศพส.อย่างไรก็ตาม การตั้ง ศพส. ครั้งนี้ถือเป็นอีกกลไกสำคัญของกระทรวงศึกษาธิการในการยกระดับระบบความปลอดภัย จากเดิมที่การรับเรื่องหรือดูแลปัญหากระจายอยู่ตามหน่วยงานต่าง ๆ ให้มี “ศูนย์กลาง” ที่สามารถเชื่อมโยงตั้งแต่การป้องกัน รับแจ้งเหตุ ตรวจสอบข้อเท็จจริง คุ้มครองผู้ร้อง ไปจนถึงการเยียวยาฟื้นฟู โดยมีเป้าหมายให้เมื่อเกิดปัญหากับนักเรียน ครู หรือบุคลากรทางการศึกษา สามารถเข้าสู่ระบบช่วยเหลือและส่งต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้อย่างเป็นระบบและรวดเร็วยิ่งขึ้น
ทั้งนี้ การขับเคลื่อนศูนย์พิทักษ์สิทธิฯ เป็นส่วนหนึ่งของมาตรการยกระดับความปลอดภัยในสถานศึกษาที่กระทรวงศึกษาธิการกำลังเร่งดำเนินการ โดยเฉพาะการเพิ่มช่องทางแจ้งเหตุ การสร้างพื้นที่ปลอดภัยสำหรับนักเรียน และการเชื่อมโยงการช่วยเหลือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้เรียน ครู และผู้ปกครองว่าเมื่อเกิดปัญหาจะมีระบบรองรับและมีหน่วยงานรับผิดชอบอย่างชัดเจน
